Lúa nếp Tú Lệ, món quà của tiên ông

Về giống lúa nếp Tú Lệ, có truyền thuyết được kể lại như thế này: Ngày xưa, tổ tiên của người Thái đã được Tiên ông ban cho một giống thóc quý và dạy rằng, hãy tìm một nơi thích hợp để gieo trồng, sau đó sẽ cho ra một loại nếp thơm ngon. Người Thái đã mang giống lúa ấy đi gieo trồng khắp vùng Tây Bắc, nhưng đều không thành công. Cho đến khi họ dừng chân dưới chân đèo Khau Phạ để nghỉ ngơi, bên cạnh con suối Mường Lùng là một thung lũng tươi tốt. Họ quyết định gieo hạt xuống đây và quả nhiên, hạt thóc Tiên ông ban nảy mầm và tươi tốt lạ thường. Từ khi lúa còn con gái đã có mùi thơm lạ thường. 

Lúa nếp Tú Lệ, món quà của tiên ông1

Nếp Tú Lệ hạt nào hạt nấy to đều như con nhộng. Khi được đồ xôi lên thì xôi dẻo, vị béo ngậy, ngọt đậm. Và mỗi khi có nhà nào đồ xôi là cả bản đều biết bởi mùi thơm nếp lan tỏa khắp nơi.

Người ta nói: Con trai trong bản ăn nếp Tú Lệ thì trở thành những thanh niên khỏe mạnh, dẻo dai, làm ruộng không biết mệt, khi thổi khèn sẽ làm say lòng gái bản. Còn các cô gái sẽ có làn da trắng hồng mịn màng, mái tóc đen dài bóng mượt, quay sa dệt vải, hoa văn rất có hồn khiến các chàng trai mê mẩn.

Thấy giống nếp quý, không ít người đa mang đi trồng ỏ những nơi khác nhưng lại thường không giữ được mùi thơm nguyên bản của nó. Người dân ở đây còn nói nếp Tú Lệ phải đồ xôi với nước suối Mường Lùng thì mới dẻo, mới thơm và ngon được. Bởi thế mà cứ mỗi dịp lễ tết, cần đồ xôi cúng giỗ ông bà, tổ tiên thì người dân khắp vùng Yên Bái phải cố gắng đến suối Mường Lùng mang nước về để đồ xôi dù có xa xôi cực khổ thế nào.

Nếp Tú Lệ không chỉ để đồ xôi mà còn để làm bánh chưng, bánh dày,…nhưng ngon nhất và nổi nhất chắc vẫn phải kể đến món cốm Tú Lệ.

Lúa nếp Tú Lệ, món quà của tiên ông2

Trước đây, người Thái chỉ làm nếp để ăn chơi, nhưng khoảng chục năm trở lại đây thì người dân còn làm cốm để bán cho khách qua đường. Ấy vậy mà nghề này lại giúp đồng bào cải thiện cuộc sống hơn rất nhiều.

Để có được những hạt cốm xanh tươi bắt mắt và ngon miệng thì phải hái những bông lúa khi còn sớm, tờ mờ sáng cả gia đình khéo nhau ra thu hoạch lúa lúc trên hạt lúa vẫn còn đọng những gọt sương đêm, sau đó mang về tuốt rồi phải rang ngay. Nếu để lâu thì hạt cốm không còn xanh và ngon nữa. Bởi vậy không cần phải dùng lá cây hay nhuộm màu mà cốm Tú Lệ vẫn xanh ngắt. Hạt nào như hạt đó, đều màu và thơm ngon.

Vào dịp lễ Tết, đồng bào người Thái ở Tú Lệ thường làm cốm, đồ xôi để làm lễ cúng trời đất, tổ tiên. Vào tháng 10 hằng năm, họ tổ chức lễ cúng Cơm mới để thể hiện lòng biết ơn với Tiên ông đã mang giống lúa quý này ban tặng cho họ và cầu mong những vụ mùa sau vẫn tươi tốt và giống lúa nếp Tú Lệ mãi thơm và ngon như thế.

Mọi người quây quần bên mâm cỗ, cùng nhau thưởng thức nắm xôi dẻo quánh thơm phức, nhấm nháp ché rượu cần được làm bằng nếp Tú Lệ trong tiếng mời của các cô gái miền sơn cước cứ trong veo giữa núi rừng bình lặng này thì còn gì bằng. Nếp thơm Tú Lệ là đặc sản trời ban chẳng nơi nào có được. Đó luôn là niềm tự hào của người Tú Lệ, của người Yên Bái.